آهن يك ماده مغذي مورد نياز براي ادامه حيات و اساسي ترين ماده اوليه براي ساختن گلبول هاي قرمز خون مي باشد . اگر براي ساختن گلبولهاي قرمز خون ، آهن به مقدار كافي در دسترس بدن نباشد ، ابتدا فرد از ذخاير آهن بدن خود استفاده مي كند ، سپس در صورت ادامه كمبود ،ذخاير آهن بدن كاهش مي يا
به علت كمبود آهن و كم خوني ناشي از آن در دختران نوجوان ، ذخاير آهن بدن آنها تخليه مي شود . با توجه به اينكه دختران امروز مادران فردا هستند ، اطمينان از دريافت كافي اين ريز مغذي در اين دوران علاوه بر بهبود توان ذهني ، قدرت يادگيري و ....... ذخاير كافي آهن را براي دوران بارداري در آينده فراهم ميكند.
عوارض كم خوني فقر آهن در نوجوانان :
آهن كافي براي حفظ سلامت ، رشد و فراهم ساختن زمينه مناسب براي يادگيري در دوران تحصيل ض روري است . در دوران نوجواني بويژه در زمان جهش رشد نياز بدن به آهن افزايش پيدا مي كند . دانش آموزاني كه دچار كم خوني فقر آهن هستند هميشه احساس خستگي و ضعف مي كنند. اين افراد اغلب از ورزش و فعاليت هاي بدني دوري مي كنند و يا در هنگام ورزش خيلي زود خسته مي شوند . در اين افراد تغييرات رفتاري به صورت بي حوصلگي و بي تفاوتي مشاهده مي شود . كم خوني فقر آهن به علت تأثير بر قدرت يادگيري و كاهش آن باعث افت تحصيلي دانش آموزان مي شود . بنابراين مهمترين عوارض كم خوني عبارتند از :
E كاهش قدرات يادگيري و افت تحصيلي
E رنگ پريدگي – ضعف و سرگيجه – بي اشتهايي
E كاهش مقاومت بدن نسبت به بسياري از بيماري ها
E خستگي زود رس وكاهش توان كاري
علل ايجاد كم خوني فقر آهن دردوران بلواغ
1) افزايش نياز به آهن : به دليل جهش رشد.
2) كاهش دريافت آهن : به دليل جايگزين شدن غذاهاي غير خانگي و تنقلات بدون ارزش غذايي به جاي غذاهاي خانگي و مصرف ناكافي مواد غذايي آهن دار ( انواع گوشت ، حبوبات و ...)
3) از دست دادن آهن بدن : به دليل عادت ماهيانه و از دست دادن خون در دختران نوجوان.
4) كاهش جذب آهن :به دليل مصرف كاهش دهنده هاي جذب آهن ( چاي يا قهوه ) همراه يا بعد از غذا و همچنين مصرف نان هايي كه در تهيه آن ها به جاي خمير مايه و خمير ترش از جوش شيرين استفاده شده است.
5) هيجان هاي عصبي دوران بلوغ كه معمولا ً منجر به بي اشتهايي مي شود .
6) ابتلا به بيماري هاي انگلي ( كرم قلابدار –ژياروياو...) .
مهمترين علائم شايع ابتلا به كم خوني فقر آهن عبارتند از :
E رنگ پريدگي دائم زبان و مخاط داخل پلك چشم و لبها
E احساس ضعف و خستگي
E سياهي رفتن چشم ، سرگيجه و سردرد
E بي اشتهايي و حالت تهوع
توصيه هاي تغذيه اي براي پيشگيري و كنترل كم خوني فقر آهن:
در برنامه غذايي روزانه دو نوع آهن « هم »و «غير هم » وجود دارد. آهن « هِم »در گوشت قرمز ، مرغ ، ماهي و جگر وجود دارد . آهن «غير هِم » در غذاهاي گياهي مانند غلات ،حبوبات ، سبزيجات ، مغز ها و انواع خشكبار وجود دارد. آهن غذاهاي حيواني از قابليت جذب بالايي برخوردار است در حاليكه آهن غذاهاي گياهي به مقدار كم تري جذب مي شود و جذب آن بستگي به وجود عوامل كاهش دهنده و افزايش دهنده جذب آهن دارد بنابر اين اساس آموزش تغذيه براي پيشگيري از كم خوني فقر آهن بر اين اصل استوار است كه در وعده هاي غذايي افزايش دهنده هاي جذب آهن و همچنين آهن «هم »مصرف شود و از مصرف كاهش دهنده هاي جذب آهن خودداري شود.
بنا بر اين :
1) در برنامه غذايي روزانه از مواد غذايي حاوي آهن مثل انواع گوشت ( گوشت قرمز ، مرغ ، ماهي ) جگر ، حبوبات (مثل عدس ، لوبيا )و سبزيجات داراي برگ سبز تيره ( اسفناج، جعفري) بيشتر استفاده كنيد.
2) همراه با غذا ، سبزي هاي تازه و سالاد ( گوجه فرنگي خام ، فلفل دلمه اي و ....) مصرف نماييد (مصرف مواد غذايي حاوي ويتامين سي همراه با غذا باعث افزايش جذب آهن مي شود. )
3) در ميان وعده ها به جاي استفاده از تنقلات غذايي كم ارزش ( پفك نمكي ، چيپس ، شكلات ، نوشابه و....) از انواع خشكبار ( برگه هلو ، آلو ، زرد آلو ، توت خشك ، انجير خشك ، كشمش ، خرما ) و انواع مغز ها ( گردو ، بادام ، فندق ، پسته ) استفاده كنيد .
4) از نوشيدن چاي ، قهوه و دم كرده هاي گياهي يك ساعت بقبل و يك تا دو ساعت پس از صرف غذا خود داري نماييد.
5) براي افزايش جذب آهن غذا ، به غذاهاي گياهي ( حبوبات ، سويا و ...) مقداري گوشت ( حتي به مقدار كم ) اضافه كنيد .
6) از دوغ كم نمك و انواع شربت هاي خانگي به جاي نوشابه گازدار استفاده نماييد .
آهن ياري :
آهن ياري عبارت است از توزيع قرص و يا قطره آهن بين گروه هايي از جمعيت كه بيشتر در معرض خطر كم خوني فقر آهن قرار دارند . ( مثل كودكان سنين مدرسه ، دختران نوجوان ، زنان باردار )
برنامه آهن ياري براي دختران نوجوان با مصرف يك قرص فروس سولفات يا فرفوليك در هفته ( به مدت 16 هفته متوالي در سال ) اجرا مي شود . مصرف آهن در اين دوران علاوه بر پيشگيري و درمان كم خوني فقر آهن پيشرفت تحصيلي آنان را بهبود مي بخشد.
توصيه هاي تغذيه اي براي پيشگيري و كنترل كم خوني فقر آهن:
در برنامه غذايي روزانه دو نوع آهن « هم »و «غير هم » وجود دارد. آهن « هم »در گوشت قرمز ، مرغ ، ماهي و جگر وجود دارد . آهن «غير هم » در غذاهاي گياهي مانند غلات ،حبوبات ، سبزيجات ، مغز ها و انواع خشكبار وجود دارد. آهن غذاهاي حيواني از قابليت جذب بالايي برخوردار است در حاليكه آهن غذاهاي گياهي به مقدار كم تري جذب مي شود و جذب آن بستگي به وجود عوامل كاهش دهنده و افزايش دهنده جذب آهن دارد بنابر اين اساس آموزش تغذيه براي پيشگيري از كم خوني فقر آهن بر اين اصل استوار است كه در وعده هاي غذايي افزايش دهنده هاي جذب آهن و همچنين آهن «هم»مصرف شود و از مصرف كاهش دهنده هاي جذب آهن خودداري شود.
بنا بر اين :
1)در برنامه غذايي روزانه از مواد غذايي حاوي آهن مثل انواع گوشت ( گوشت قرمز ، مرغ ، ماهي ) جگر ، حبوبات (مثل عدس ، لوبيا )و سبزيجات داراي برگ سبز تيره ( اسفناج، جعفري) بيشتر استفاده كنيد.
2)همراه با غذا ، سبزي هاي تازه و سالاد ( گوجه فرنگي خام ، فلفل دلمه اي و ....) مصرف نماييد (مصرف مواد غذايي حاوي ويتامين سي همراه با غذا باعث افزايش جذب آهن مي شود. )
3) در ميان وعده ها به جاي استفاده از تنقلات غذايي كم ارزش ( پفك نمكي ، چيپس ، شكلات ، نوشابه و....) از انواع خشكبار ( برگه هلو ، آلو ، زرد آلو ، توت خشك ، انجير خشك ، كشمش ، خرما ) و انواع مغز ها ( گردو ، بادام ، فندق ، پسته ) استفاده كنيد .
4) از نوشيدن چاي ، قهوه و دم كرده هاي گياهي يك ساعت بقبل و يك تا دو ساعت پس از صرف غذا خود داري نماييد.
5) براي افزايش جذب آهن غذا ، به غذاهاي گياهي ( حبوبات ، سويا و ...) مقداري گوشت ( حتي به مقدار كم ) اضافه كنيد .
6) از دوغ كم نمك و انواع شربت هاي خانگي به جاي نوشابه گازدار استفاده نماييد .
بد . اگر كمبود آهن ادامه پيدا كند ذخاير آهن بدن تخليه مي شود و كم خوني فقر آهن بروز مي كند .